Document Type : Original Article
Highlights
In this study, a fast computational code for predicting the aerodynamic and combustion behavior of a gas turbine combustor was evaluated. After specifying the geometry and inlet conditions, the air mass flow distribution was determined, and the aerodynamic results indicated that the errors across various regions were limited, with the maximum deviation (approximately 11%) occurring in the swirler section. The combustion analysis showed that running the simulation for up to fifteen times the residence time provides satisfactory accuracy, yielding an outlet temperature error below 10% and an overall average combustor error of approximately 6.5%. The sensitivity analysis further demonstrated that increasing the number of reactors does not improve accuracy and may even lead to flame extinction due to the reduced residence time in each reactor, while simultaneously increasing computational cost. The investigation of initial temperature revealed that temperatures below 1500 K do not initiate combustion, whereas higher temperatures result in similar steady-state outcomes with no significant influence on accuracy or solution time. Finally, it was found that increasing the number of time steps does not enhance solution accuracy, owing to the steady behavior of the system and the relatively simple structure of the combustion model, and only leads to longer computational times.
محفظههای احتراق توربینی، بهعنوان قلب اصلی سامانههای تولید توان و پیشرانش، نقش تعیینکنندهای در بازده، پایداری احتراق و انتشار آلایندهها دارند. در این ساختار پیچیده، الگوی جریان هوا، اختلاط سوخت و واکنشهای شیمیایی بهطور درهمتنیده بر رفتار احتراقی و دمای خروجی تأثیر میگذارند؛ ازاینرو تحلیل دقیق آن برای درک پدیدههای ترموفیزیکی ضروری است. مطالعات محفظههای احتراق به سه دسته تجربی، عددی (CFD) و تحلیلی تقسیم میشوند. روش تجربی، هرچند دارای اعتبار بالا در اندازهگیری پارامترهای واقعی است، اما هزینه و زمان زیادی میطلبد. مدلهای عددی که معمولا بهصورت دینامیک سیالات محاسباتی به کار گرفته میشود، باوجود دقت بالا در شبیهسازی سهبعدی، هزینه محاسباتی بالایی داشته و در مطالعات پارامتری وسیع کارایی کمتری دارند. همچنین به دلیل آشفتگی بالا و رژیمهای احتراقی مختلف شبیهسازی احتراق در محفظه احتراق پیچیده است {Azimi, 2017 #111}. در مقابل، مدلهای تحلیلی برای طراحی مقدماتی و تحلیل حساسیت احتراقی مناسب هستند زیر به کمک این روش میتوان دهها پیکربندی را در زمانی کوتاه و با هزینهی ناچیز بررسی کرد.
روش تحلیلی بر حل روابط پایهی جریان واکنشی، انتقال حرارت و جرم استوار است و با فرضیات سادهکننده و مدلهای شعله پیشآمیخته یا غیرپیشآمیخته، رآکتورهای کاملاً آمیخته یا پیستونی، و فرمولبندیهای تجربی–تحلیلی برای پیشبینی سرعت شعله [2] و دمای آدیاباتیک شعله [3] بهکار میرود. بخش مهمی از مدلهای تحلیلی بر معادلات و روابطی تکیه دارند که اساساً از همبستگیهای تجربی بهدست آمدهاند. به همین منظور روابطی برای پیشبینی آلایندهها مانند NOx [4] یا CO [5] یا شرایط خروجی محفظه نظیر الگوی جریان [5] جهت ارزیابی یکنواختی میدان دمای خروجی استخراج شده است. این رویکرد امکان پاسخ سریع به تغییرات طراحی یا شرایط عملکردی را فراهم میکند، هرچند در پیشبینی پدیدههای سهبعدی محدود بوده و نیازمند اعتبارسنجی عددی یا تجربی است. یکی از کاربردهای مهم این روش، تحلیل توزیع جریان هوا در محفظه احتراق با کدهای یکبعدی است.
مدلسازی شبکه جریان هوا، روشی عددی و مفهومی برای شبیهسازی توزیع جریان در سامانههای پیچیده است که در آن مسیرهای جریان، اتصالات و موانع بهصورت شبکهای از گرهها و المانها نمایش داده میشوند [6]. در این مدل، گرهها نقاطی هستند که ویژگیهایی نظیر فشار، دما و ترکیب جرمی در آنها محاسبه میشود، و المانها — شامل کانالها، سوراخها و تجهیزات جریان — مسیرهای عبور یا موانعی هستند که اتصال میان گرهها را برقرار میکنند [7]. شکل 1 نمونهای از این شبیهسازی را نشان میدهد.
Figure 1- Air Flow Network Method
در تحلیل محفظهی احتراق توربین گازی، سوراخهای اولیه، ثانویه و رقیقسازی بهعنوان المانهای گذرگاه در نظر گرفته میشوند که با ضرایب دبی یا افت فشار مدلسازی میشوند [8]. مجراهای ورودی و خروجی، حلقهها و نواحی با سطح مقطع متغیر نیز بهصورت المانهای مجرایی تعریف میشوند [9]. هر نوع المان، بسته به ماهیت فیزیکی خود، دارای روابط تجربی و دادههای هندسی ویژه است. حل شبکه جریان هوا بر پایهی معادلات بقای جرم، تکانه و انرژی انجام میشود [6]. معادلهی پیوستگی در تمام گرهها اعمال میشود تا مجموع جریانهای ورودی و خروجی در هر نقطه برابر باشد، در حالیکه معادلهی تکانه در المانها ارتباط میان افت فشار و دبی جرمی را تعیین میکند [8]. از مهمترین مزایای این روش، سرعت بالای محاسبات نسبت به شبیهسازی سهبعدی CFD است [9]، که امکان تحلیل سریع رفتار توزیع جریان هوا، بررسی اثر طراحی سوراخها و ارزیابی تغییرات شرایط مرزی را فراهم میسازد.
استفاده از این روشها همچنان مورد توجه است. کنکاشور و همکاران از این روش برای تحلیل یک محفظه احتراق حلقوی [10] و یک محفظه احتراق استوانهای [11] استفاده کردند. احمدی و همکاران نیز به کمک این روش به بررسی توزیع هوا در یک محفظه احتراق حلقوی پرداختند [12].
روش شبکه رآکتورهای شیمیایی یکی از رویکردهای معتبر و در عینحال کمهزینهتر نسبت به شبیهسازی کامل دینامیک سیالات محاسباتی برای مدلسازی فرآیندهای احتراق در محفظههای احتراق توربین گازی است. ایده اصلی این روش بر تبدیل هندسه پیچیده محفظه به مجموعهای از رآکتورهای شیمیایی بنا شده است؛ به گونهای که هر ناحیه از محفظه – با فرض تغییرات ناچیز خواص فیزیکی و شیمیایی – با یک رآکتور کاملا آمیخته، رآکتور جریان پیستونی و یا ترکیبی از آنها مدلسازی شود. انتخاب نوع رآکتور و چگونگی اتصال آنها به یکدیگر بر اساس ساختار میدان جریان واقعی و یا نتایج تحلیل صورت میگیرد [13]. شکل 2 نمونهای از شبکه رآکتورهای شیمایی را نشان میدهد.
Figure 2- An example of a chemical reactor network
شکل 2- نمونه ای از شبکه رآکتورهای شیمایی
در کاربردهای محفظه احتراق، شبکه رآکتورهای شیمایی این امکان را فراهم میکند که نواحی عملکردی کلیدی نظیر ناحیه اولیه (با نسبت همارزی بالا و واکنش سریع)، ناحیه میانی (برای تکمیل سوختن و کاهش آلایندهها) و ناحیه رقیقسازی (برای یکنواختسازی دما و کاهش آلایندهها در خروجی) بهصورت مجزا و در عین حال پیوسته شبیهسازی شوند. این ساختار اجازه میدهد اثر مشخصههایی چون نسبت همارزی محلی، زمان ماند، کارایی احتراق در ناحیه اولیه و میزان اختلاط بر تشکیل و انتشار آلایندهها مانند NOx، CO و UHC بهطور مستقیم تحلیل شود [14]. مزیت کلیدی شبکه رآکتورهای شیمایی در این است که میتوان با هزینه محاسباتی بسیار کم، تصویری قابل اعتماد از گرادیان دما، ترکیب گازها و مسیرهای شیمیایی به دست آورد؛ هرچند دقت آن به شدت به کیفیت تقسیمبندی هندسی، صحت دادههای ورودی (مانند نرخ جریان ورودی) و انتخاب صحیح مکانیزم سینتیکی وابسته است. در پژوهشهای اخیر نیز نه تنها از این روش برای بررسی شرایط محفظه احتراق نظیر خاموشی شعله [15] و موارد دیگر پرداخته شده بلکه از ترکیب این روش با دینامیک سیالات محاسباتی برای تحلیل اثر سوختها بر آلایندگی [16، 17]، بهینه سازی محفظه احتراق [18] و اثر استفاده از سوختهای پاک بر شرایط خروجی محفظه احتراق [19] نیز استفاده شده است.
رآکتور کاملاً آمیخته حالتی ایدهآل را توصیف میکند که در آن، بهواسطهی اختلاط کامل و سریع، تمامی بخشهای رآکتور از نظر دما، فشار و ترکیب شیمیایی یکنواختاند. رآکتورهای کاملاً آمیخته در حالت پایا، رویکردی ساده و کارآمد برای درک فرآیندهای احتراق در سامانههای با جریان پیوسته ارائه میدهند [20].
در این پژوهش، یک کد عددی یکبعدی پاسخ سریع توسعه داده شده است که با دریافت مستقیم هندسه و شرایط ورودی، توزیع جریان هوا و پارامترهای ترمودینامیکی متناظر را در حلقه و سوراخها محاسبه میکند و سپس این اطلاعات بهصورت خودکار وارد بخش احتراق میشود، جایی که فرایند احتراق با استفاده از برنامه CANTERA و از طریق یک شبکه رآکتورهای شیمیایی دقیق حل میشود. نوآوری اصلی این چارچوب در یکپارچهسازی مدل جریان یکبعدی با شبیهسازی سینتیک شیمیایی است، بهگونهای که امکان پیشبینی همزمان محصولات احتراق، تشکیل آلایندهها و توزیع دما فراهم میشود، درحالیکه کل فرایند محاسباتی با حفظ دقت مهندسی مناسب، در زمانی کمتر از یک دقیقه انجام میگیرد. استفاده از سرعت محاسباتی بالا در کنار دقت قابلقبول، این کد را به ابزاری مناسب جهت تحلیل محفظه احتراق تبدیل میکند.
بهمنظور سادهسازی مدل و دستیابی به نتایج پایدار، جریان محفظه احتراق بهصورت پایا، تراکمناپذیر و شبه یکبعدی فرض شده و نوسانات زمانی، جریان بازگشتی و مؤلفههای شعاعی نادیده گرفته شدهاند. هندسه تنها به حالتهای استوانهای و حلقوی محدود بوده و جریان یکنواخت در نواحی مختلف فرض شده است. اعتبار نتایج به بازه مشخصی از دادههای ورودی محدود است. ساختار برنامه شامل دو بخش تحلیل آیرودینامیک و احتراق است که روند آنها در شکل ۳ ارائه شده است.
هدف اصلی این برنامه، دستیابی به پاسخ سریع و نزدیک به واقعیت جهت تحلیل هندسههای مختلف محفظه احتراق است. این کد با اتکا بر روابط تجربی و تحلیلی توسعهیافته و به کاربر اجازه میدهد تا پارامترهای کلیدی نظیر توزیع نرخ جرمی سوراخها، عدد ماخ و فشار استاتیک در حلقهها، و نرخ جرمی عبوری از چرخاننده را محاسبه و تحلیل نماید. کدنویسی بهصورت ماژولار در سه بخش انجام شده است:
· هندسه و شرایط ورودی: دریافت ابعاد اولیه محفظه و ترسیم هندسه.
· محاسبات سوراخها و حلقهها: تخمین جریان هوای عبوری و تعیین توزیع نرخ جرمی بادقت بالا.
· محاسبات چرخاننده: بهروزرسانی نرخ جرمی و بررسی همگرایی فشار و جرم عبوری.
در صورت تأمین معیارهای همگرایی، دادههای آیرودینامیکی برای ورود به مرحله تحلیل احتراق ارسال میشوند؛ در غیر این صورت، روند محاسبات تا رسیدن به جواب پایدار تکرار خواهد شد.
این بخش فرایند احتراق را باتکیهبر نتایج آیرودینامیکی بررسی میکند تا تأثیر توزیع جریان بر واکنشهای شیمیایی مشخص شود. برنامه شامل دو زیرسامانه است:
· گسستهسازی میدان حل: تقسیم دامنه محفظه به اجزای کوچکتر، تعیین حجم و تعداد رآکتورها، و تخصیص دبی جرمی هوا و سوخت به هر بخش.
· حل معادلات احتراق: استفاده از نرمافزار CANTERA [23] برای حل واکنشها بر اساس دادههای ورودی شامل نوع و توزیع سوخت، دمای اولیه، ضریب انتقال حرارت، شرایط مرزی و مکانیزم شیمیایی.
در نهایت، خروجیهای برنامه شامل محصولات احتراق و توزیع دما محاسبه و ترسیم میشوند.