Document Type : Original Article
Subjects
گاز طبیعی به دلیل در دسترس بودن، در سبد انرژی کشور ما بسیار محبوب است و اکنون بیش از ۵۹ درصد از مصرف سوختهای هیدروکربنی در کشور به گاز طبیعی اختصاص یافته است از این مقدار ۳۳ درصد سهم مصرف بخش خانگی و تجاری و ۵۰ درصد سهم بخش نیروگاهی است. در بخش خانگی و تجاری قسمت مهمی از این میزان به مشعل دیگهای بخار و آبگرم بخار تعلق میگیرد. ازاینرو بهبود راندمان مشعلهای گاز طبیعی بهمنظور جایگزینی با سوختهای مایع از اهمیت ویژهای برخوردار است. برای بهبود راندمان شعله، بهبود انتقال حرارت تابشی که ۷۰ درصد سهم انتقال حرارت شعله را برعهده دارد بهترین گزینه است. دیاکسید کربن و بخارآب موجود در محصولات احتراق مهمترین گازهای تشعشع کننده در احتراق هستند اما به دلیل باندهای تابشی ضعیف، باعث پایین آمدن انتقال حرارت تابشی شعله گاز طبیعی میشوند[1،2]. محققین به دنبال روشهایی هستند که ضمن افزایش راندمان شعله گاز طبیعی، انتشار آلاینده به محیطزیست را نیز کاهش دهند ازجمله این روشها میتوان به پیش گرمایش هوا و پیش گرمایش سوخت اشاره نمود [۳، ۴]. مطالعات محققین در زمینهی اثرات پیش گرمایش هوا بر ساختار شعله نشان میدهد که بالارفتن دمای هوای ورودی به مشعل موجب افزایش دمای شعله و نرخ تجزیه حرارتی سوخت ورودی به کوره و از این طریق سبب افزایش راندمان تشعشعی در شعله میشود اما برای افزایش راندمان تشعشعی از طریق پیشگرمایش هوا و سوخت ورودی به مشعل، نیاز به پیش گرمایش هوا تا دماهای بالای ۱۰۰۰ درجه سانتیگراد است که اصطلاحاً چنین سیستمهایی بهعنوان سیستمهای پیشرفته شناخته میشود در این دمای بالا بعضی از مولکولهای سوخت شکسته و به کربن (دوده) تبدیل میشوند [۳، ۴]. راهکار دیگر برای افزایش راندمان تشعشعی شعله گاز طبیعی، اضافه کردن ذرات و ترکیبات با توانایی انجام واکنش در شعله و تولید رادیکال و یون است. تأثیر این روش بر بهبود انتقال حرارت تابشی از شعلههای مختلف غیر درخشان به ثبت رسیده است [۵]. روشهای مختلف درخشندگی شعله سوخت گاز طبیعی برای جایگزینی با سوخت مایع در کورههای صنعتی در سال ۱۹۹۰ توسط گرین و همکاران [۶] مورد مطالعه قرار گرفت. آنها برای ایجاد درخشندگی در شعله گاز از دو سوخت گاز و زغالسنگ استفاده کردند. در ادامه هانتی و لی [۵] بهبود انتقال حرارت تابشی از شعله سوخت هیدروژن را مورد بررسی قرار دادند. آنها با بررسی فرآیند تشکیل دوده توسط زغالسنگ و سهم و تأثیر آن بر انتقال حرارت تابشی از شعله، اضافه کردن پودر زغالسنگ به شعله غیر درخشان هیدروژن را برای تولید دوده و بهبود تابش در آن پیشنهاد کردهاند. استوارات گروز [7] اثر تزریق ذرات اکسید آلومینیوم و اکسید منیزیم را بر انتقال حرارتی تابشی از شعله دیفیوژن متان هوا مورد بررسی قرار دادند. نتایج تحقیق آنها نشان داد که این ذرات تأثیر قابلتوجهی بر انتقال حرارت تابشی از شعله ندارند. کیم و همکاران [4] در تحقیقی اثر احتراق با هوای پیش گرم شده را بر شعله سوخت LPG بهطور آزمایشگاهی بررسی کردند. نتایج آنها نشان داد که با افزایش دمای هوای ورودی (دمای پیش گرمایش) رنگ شعله درخشانتر میشود. بیک و همکاران [8] اثر تزریق ذرات جامد اکسید آلومینیوم و زغال را بر دما و انتقال حرارت تابشی در شعله هیدروژن ـ هوا مورد بررسی قرار دادند. نتایج آنها نشان داد که تزریق ذرات غیر واکنشدهنده اکسید آلومینیوم به شعله باعث کاهش شار حرارتی کل بر روی دیواره کوره میشود و هرچه دبی تزریق ذرات بیشتر باشد این کاهش بیشتر است. آنها همچنین دریافتند که تأثیر تزریق ذرات کربن در انتقال حرارت جابجایی اندک بوده و بیشتر، انتقال حرارت تشعشع از شعله را تحت تأثیر قرار میدهد و انتقال حرارت تابشی مکانیزم اصلی مؤثر در انتقال حرارت مشعلها است. گیو و همکاران [9] اثر اضافه کردن هیدروژن بر تشکیل دوده در شعله آرام و دیفیوژن اتیلن- هوا را بهصورت عددی بررسی کردند آنها بیان داشتند که تزریق هیدروژن به سوخت باعث متوقف شدن و کاهش فرآیند تولید دوده میشود. ساجی و همکاران [10] اثر تولید و اکسیداسیون دوده را در انتقال حرارت تابشی شعله دیفیوژن اتیلن مورد بررسی قرار دادند. علت انتخاب اتیلن بهعنوان سوخت این است که کربنهای اشباع مانند اتیلن، استیلن، و بنزن نقش مهمی در راندمان تشعشعی دارند. نتایج تحقیق آنها نشان میدهد که شعله اتیلن در مقایسه با شعله متان بزرگتر و درخشانتر است و درخشندگی آن به دلیل حضور ذرات کربن در آن است همچنین با در نظر گرفتن تابش ذرات کربن دمای ماکزیمم به اندازه ۱۵۰ درجه سانتیگراد کاهش مییابد و همچنین مکان ماکزیمم شعله و مکان ماکزیمم انحراف در نمودار توزیع دما در حالت با تابش و بدون در نظر گرفتن تابش ذرات کربن بر هم منطبق است که نشان میدهد ذرات کربن نقش مهمی را در توزیع و پخش حرارت از طریق تابش دارند. اس سی پائول و ام سی پائول [11] به روش عددی انتقال حرارت تابشی از شعله درهم و غیر پیش آمیخته پروپان هوا را در یک محفظه احتراق سهبعدی بررسی کردند. نتایج بررسی آنها نشان میدهد که تابش از شعلههای درخشان بهعنوان یک جسم سیاه تابع دما و ضریب صدور است و ضریب صدور در این شعلهها تابع غلظت دیاکسید کربن، بخارآب، ذرات کربن و همچنین دما است؛ ولی ذرات کربن مهمترین عنصر در ضریب صدور است. آنها همچنین دریافتند در ناحیهای از شعله که غلظت ذرات کربن بیشتر است، نرخ انتقال حرارت تابشی از شعله نیز بیشتر است. پورحسینی و مقیمان [12] اثر همسوزی گاز-گازوئیل را از طریق تزریق قطرات گازوئیل به درون شعله گاز طبیعی بر درخشندگی و انتقال حرارت تابشی آزمایش نمودند. تزریق قطرات با استفاده از یک نازل تک پاشش به قطر ۱۰۰ میکرومتر و فشار پاشش ۹ بار انجام شده است. آنها نشان دادند که درخشندگی و سطح شعله در اثر هم-سوزی گاز-گازوئیل به ترتیب ۳۸ و ۵/۲ برابر افزایش مییابد و در نسبت جرمی گازوئیل به گاز 10%، انتقال حرارت تابشی 52% بهبود یافته است. همچنین CO و NO در مقایسه با حالت بدون تزریق ۴ وppm ۳۵ افزایش یافته است. چای بوسکی و همکاران [13] در تحقیقاتشان نشان دادند که تزریق بخارآب در داخل محفظه احتراق به دلیل کاهش دمای شعله و ایجاد مکانیزمهای واکنشی شامل ترکیبات هیدروژندار موجب کاهش انتشار آلاینده ناکس[1] میشود. بقراطی و همکاران [14] اثر افزودن غلظتهای مختلف نانولوله کربنی را مقایسه نمودند و افزایش نسبت جرمی C/H سوخت مایع بر رفتار احتراقی و تابش حرارتی شعله را بررسی کردند. نتایج بررسی ایشان نشان داد افزایش کربن بهصورت نانوذرات، موجب افزایش سرعت واکنشها، کاهش طول شعله، افزایش دما و افزایش تابش حرارتی شده است و افزایش کربن بهصورت سوخت سنگینتر (C/H بیشتر) موجب کندی احتراق، افزایش طول شعله، افزایش دما و افزایش تابش حرارتی میشود. پورحسینی و همکاران [15] اثر تزریق نانوسیال نقره را بر افزایش ویژگیهای تشعشع و کاهش انتشار NOx بررسی نموده است. نتایج آزمایش ایشان نشان میدهد که تزریق نانوسیال، تابش امواج مادونقرمز شعله گاز طبیعی را افزایش میدهد و یک توزیع شار حرارتی تابشی با ارزش بالا و یکنواخت برای شعله ایجاد میکند و اگرچه تزریق نانوسیال بهطور قابلتوجهی غلظت انتشار آلاینده کربنی را تغییر نمیدهد اما انتشار NOx را تا 22% کاهش میدهد. کاهش انتشار NOx ناشی از کاهش حداکثر دمای شعله، به دلیل جذب گرما توسط قطرات نانوسیال و افزایش غلظت رادیکالهای OH، به دلیل تفکیک H2O در دماهای بالای منطقه واکنش شعله است. مظاهری و همکاران [16] بررسی عددی افزودن بخارآب به هوای احتراق دیگ بخار صنعتی را انجام دادند مشاهده کردند در محفظه احتراق در حالت هوای خشک، دما و بهتبع آن ناکس تولیدی زیاد است و دمای شعله در محفظه بعد از تزریق بخار کمتر شده و همچنین مقدار NO خروجی و مقدار NO2 خروجی کاهش پیدا کرد اما در گونه OH مقدار خروجی افزایش داشته است. مطالعه پورحسینی و قدرت [17] بیودیزل روغن پالم تقویت شده با نانوذرات Al2O3 را بهعنوان یک منبع انرژی تجدید پذیر مورد بررسی قرار دادند نتایج آنها نشان میدهد تزریق این نانوذرات ویژگیهای شعله را بهبود داده، درخشندگی و تابش مادونقرمز را افزایش میدهند و باعث کاهش گازهای NOx میشود با این حال باعث افزایش انتشارات مونواکسید کربن میشود. تای و همکاران [18] بر روی کاربرد و فواید امواج فراصوت در کنترل پاشش قطرات سیال با قطرهای پایین ذرات مطالعه کردند و نشان دادند که روش تزریق با امواج فراصوت روشی کارآمد جهت تزریق و کنترل ذرات است. جودت و نجفیان[19] با تزریق درصد وزنی مشخصی از ترکیبات نفتی که توسط دستگاه نبولایزر و با امواج التراسونیک به ابعاد میکرون درآمدند، توانستند مقدار CO و راندمان حرارتی را افزایش و مقدار اکسیدهای نیتروژن را کاهش دهند. در مطالعه فایرو و همکاران [20] استفاده از اتانول بهعنوان سوخت جایگزین برای موتورهای دیزل جهت کاهش قیمت و همچنین کاهش آلایندههای زیستمحیطی مورد بررسی قرار گرفت. نتایج آنها نشان داد که ترکیب اتانول با دیزل در میکرو امولسیونها و افزودن نانوذرات NiZnFe2O4، میتواند باعث افزایش راندمان و کاهش آلاینده محصولات احتراق شود. دچنگ لی و همکاران[21] توانستند با تزریق مخلوط اتانول و آب به موتور احتراق داخلی بنزین سوز با نسبتهای مختلف هوای اضافه و آب، انتشار گازهای گلخانهای و مونوکسید کربن را کاهش دهند.
دمیر و همکاران [22] با هدف بهبود انتشار آلایندهها و عملکرد سوخت در یک موتور دیزل، اثر افزودن اوره و مخلوطهای آن را مورد بررسی قرار دادند. مطالعه آزمایشگاهی کاهش قابلتوجهی را در انتشار مونواکسید کربن، هیدروکربنهای نسوخته و همچنین انتشار آلاینده ناکس نشان داد. اوزر و همکاران [۲3] کارایی بوراکس دکاهیدرات را بهعنوان یک ماده افزودنی به سوخت دیزل بررسی کردند. نتایج مطالعه آنها کاهش قابلتوجهی را در انتشار آلایندههایی مانند هیدروکربنهای نسوخته، مونوکسیدکربن، مصرف سوخت و غلظت دوده نشان داد، در حالی که اشاره کرد که انتشار اکسیدهای نیتروژن بدون تغییر باقیمانده است. دوگان و همکاران [۲4] مطالعهای بر روی مخلوطهای سوخت حاوی نانوذرات سریم اکسید (CeO2) و نانوذرات آلومینیوم اکسید(Al2O3) با دیزل/روغن سوخت سنگین، در یک موتور احتراق تراکمی انجام دادند. هدف این مطالعه ارزیابی انرژی، کارایی و پایداری با مقایسه ترکیبات سوخت، با پارامترهایی ازجمله قدرت موتور، مصرف سوخت، و انتشار گازهای خروجی اگزوز بود. نتایج نشاندهنده افزایش اتلاف انرژی با افزودن نانوذرات نسبت به سوخت استاندارد بود.
بررسی مطالعات گذشته نشان میدهد که گرچه انتقال حرارت تابشی از شعله و راهکارهای بهبود آن یکی از مهمترین روشها برای افزایش بهرهوری حرارتی در مشعلها است، اما روشهای ارائه شده در مقالات به دلیل خطرات ناشی از مکانیزم تزریق و افزایش دما، حجم زیاد مواد افزودنی مورد استفاده و قیمت تمام شده بالا، برای صنایع، عملیاتی نشده است. در این مطالعه، بهمنظور رسیدن به روشی که بتواند در صنعت برای افزایش بهرهوری و کاهش آلایندهها استفاده شود، سوخت اتانول به شعله گاز طبیعی با استفاده از دستگاه نبولایزر تزریق میشود و تأثیر این فنّاوری تزریق که به همراه کاهش قطر ذرات و وجود جریان آشفته و اختلاط مناسب است بر افزایش راندمان حرارتی و تشعشعی شعلههای گاز طبیعی و غلظت آلاینده ناکس موجود در محصولات احتراق بررسی میشود.
شرح دستگاه و روش انجام آزمایش
آزمایشها و اندازهگیریهای آزمایشگاهی با استفاده از مشعل گازی با حداکثر ظرفیت حرارتی ۱۲۰ کیلو وات نصب شده بر روی دیگ فولادی صنعتی ۳ پاس فایرتیوب به طول ۱۴۰۰ میلیمتر و قطر ۹۰۰ میلیمتر انجام شده است در قسمت ورودی این محفظه احتراق محلی برای نصب مشعل گازسوز و در قسمت خروجی نیز محلی برای اتصال دودکش وجود دارد جهت خروج محصولات احتراق از یک دودکش به قطر ۱۵ سانتیمتر و ارتفاع ۹ متر استفاده شده است. دودکش نصب شده یک متر بالاتر از موانع اطراف قرار گرفته است و دادههای ثبت شده توسط دستگاه گاز آنالیزور بیانگر پایداری و عدم تأثیر شرایط باد منطقه بر نتایج اندازهگیری شده است. دبی جریان گاز ورودی به مشعل 3/4 متر مکعب بر ساعت است که اندازهگیری آن توسط یک عدد کنتور گاز با دقت 1 لیتر در ثانیه انجام میشود. جهت ثابت نگهداشتن دمای آب ورودی به دیگ از دو عدد دستگاه یونیت هیتر به همراه پمپ استفاده شده است جهت اندازهگیری دبی آب عبوری از دیگ از روتامتر با بدنه فلزی مدل ACA01 و برای اندازهگیری دبی حجمی هوای ورودی به مشعل، از یک دبی- سرعتسنج دیجیتال کالیبره شده مدل TES-1340 Hot-Wire Anemometer استفاده شده است. در شکل 1 بستر آزمایشگاهی مورد استفاده در این پژوهش نشان داده شده است.
Figure 1- Gas burner, boiler and nebulizer used in the experiment
شکل 1- مشعل گازسوز، بویلر و دستگاه نبولایزر مورد استفاده در آزمایش
جهت اندازهگیری دما، تابش و آلایندهها 12 عدد دریچه بازدید به قطر ٥ سانتیمتر و در زاویه ٤٥ درجه در بدنه دیگ تعبیه شده است. برای اندازهگیری دمای آب ورودی و خروجی به دیگ از سنسورهای PT-100 و برای اندازهگیری دمای شعله در این آزمایشها از ترموکوپل نوع S با غلاف سرامیکی با دقت استفاده شده است. در شکل 2 محل قرارگیری سنسورهای دما، سنسور تشعشع و دریچههای تعبیه شده در بدنه دیگ نشان داده شده است.
Figure 2- Placement of S and K type sensors in the 45 degree valves of the combustion chamber
شکل2- محل قرارگیری سنسورها در دریچههای 45 درجه بازدید محفظه احتراق
تشعشع ساطع شده از شعله توسط سنسور شار تشعشعی و درخشانی HFS01 ساخت شرکت هاکس فلوکس اندازهگیری میشود و برای تعیین دما و درصد حجمی آلایندههای CO و NOX در گاز خروجی از دودکش از دستگاه آنالیزور گاز TESTO350 استفاده شده است. در شکل 3 سنسور شار تشعشعی و دستگاه آنالیزور گاز مورد استفاده در این پژوهش نشان داده شده است
Figure 3- Heat flux sensor HFS01 and TESTO 350 gas analyzer
شکل3- سنسور شار حرارتی HFS01 و دستگاه آنالیزور گاز TESTO350
جهت تزریق اتانول از دستگاه طراحی شده نبولایزر به ابعاد 55×25×30 سانتیمتر و متشکل از 13 پیزو الکتریک در دو مخزن جداگانه که توان الکتریکی موردنیاز آنها بهوسیله یک منبع تغذیه تأمین میشود استفاده شده است. اتانول وارد شده به مخزن دستگاه نبولایزر بهوسیله امواج مافوق صوت تولید شده توسط پیزوهای موجود در مخازن بهصورت برشهای میکرونی از سطح سیال جدا میشوند این ذرات بهوسیله فن دمنده با قابلیت کنترل دور، از طریق لولههایی به مسیر هوای ورودی مشعل، تزریق میشوند. شکل 4 هندسه دستگاه نبولایزر مورد استفاده در این آزمایش و شکل 5 نمای بالا و جانبی آن را نشان میدهد.
Figure 4- 3D design of nebulizer device (standard view)
شکل 4- طراحی سهبعدی دستگاه نبولایزر (نمای استاندارد)
Figure 5- Side view and top view of the nebulizer
شکل 5- نمای جانبی و نمای بالای دستگاه نبولایزر
برای انجام آزمایش و جهت دستیابی عملی به نسبت هم ارزی بهینه به این صورت عمل میشود که ابتدا گاز از طریق مشعل وارد محفظه احتراق میشود. هوای اضافه نیز از طریق فن داخل مشعل که دور آن بهوسیله یک اینورتر کنترل میشود، با بیشترین مقدار وارد محفظه احتراق میشود سپس با تغییر فرکانس اینورتر، دور فن کاهش یافته و حجم هوای ورودی به مشعل نیز کاهش مییابد. با انجام این کار، پس از یکنواخت شدن شعله، مقدار co موجود در محصولات احتراق اندازهگیری میشود. این فرایند تا مشاهده کمترین غلظت آلاینده مونوکسید کربن در محصولات احتراق ادامه مییابد. نسبت هم ارزی که در آن کمترین مقدار ممکن مونوکسید کربن در محصولات احتراق اندازهگیری میشود، نسبت هم ارزی بهینه مشعل است در ادامه با تزریق اتانول نبولایز شده به شعله، اثر این تزریق بر دما و انتقال حرارت تشعشعی توسط سنسورهای حرارتی نوع K و S و سنسور تشعشعیHFS01 ثبت میشود لازم به ذکر است که پس از هر تزریق با گذشت حدود 30 تا 45 دقیقه بهمنظور رسیدن شعله به حالت پایدار، اطلاعات مربوط به دما، تشعشع شعله و آلایندهها ثبت میشوند ﺑﺮای اﻃﻤﯿﻨﺎن از ﺻﺤﺖ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺑﻪ دﺳﺖ آﻣﺪه آزمایشﻫﺎ در دو ﻧﻮﺑﺖ ﺗﮑﺮار ﺷﺪه و ﻋﺪم ﻗﻄﻌﯿﺖ ﺗﻮﺳﻌﻪﯾﺎﻓﺘه ﻧﺎﺷﯽ از دﻗﺖ ﺗﺠﻬﯿﺰاتﮔﯿﺮی و ﺗﮑﺮار آزﻣﺎﯾﺶ ﺑﺎ ﺳﻄﺢ اﻃﻤﯿﻨﺎن 95درصد ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ و در ﻧﻤﻮدارﻫﺎی ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ ﻧﺸﺎن داده ﺷﺪه اﺳﺖ. در شکل 6 طرحواره بستر آزمایش مورد استفاده در این پژوهش نشان داده شده است در این شکل محل قرارگیری سنسورهای دما و سنسور تشعشع، دستگاه گاز آنالایزر و نبولایزر تزریق ذرات نشان داده شده است همچنین مسیر حرکت گازهای حاصل از احتراق با فلشهای به رنگ قرمز مشخص شده است.
|
|
|
Figure 6- Schematic of the experimental setup used in this research شکل 6- طرحواره بسترآزمایش مورد استفاده در پژوهش |
[1] NOX